ONZEKERHEID



Noordland-Transhumance II conferentie 10-15 mei 2009

Op een afgelegen locatie, op de glooiende hoogvlakte van de Haute Provence, midden tussen lavendelvelden, akkers met gerst, in de verte de bekende bergen, de Mont Ventoux en de Sainte Victoire, begonnen ongeveer twintig deelnemers de dag met mindfulness oefeningen, een welwillend beschouwende waarnemingstraining waarvan inmiddels met zekerheid is vastgesteld dat zij een recidief depressie helpen voorkomen. Tijdens een vijfdaagse cursus zochten zij gezamenlijk de onzekerheid.

Onzekerheid over diagnose van een patiënt, onzekerheid of het eigen kunnen als therapeut, onzekerheid over de beroepskeuze, onzekerheid over hoe om te gaan met eigen kwetsuren werden deel van het het proces dat binnen de Theorie U deel uitmaakte van het leren van de theorie zelf.
Jan Willem Louwerens, samen met Frank Berends organisator van deze tweede conferentie wil proberen de kloof tussen psychiatrie, psychologie en neurologie enerzijds en de wereld van bio-fotonen, quantum mechanica, veldtheorieën en paranormalia anderzijds, voelbaar te maken en te overbruggen. Zij stellen dat het onder ogen zien en het verdragen van onzekerheid, het je er in thuis kunnen voelen, een belangrijke voorwaarde is voor echt contact in de patiënt – therapeut relatie. Het is belangrijk te weten dat je heel veel (nog) niet weet.

De theorie U (C. Otto Scharmer van MIT) is een methode die vanuit bevragen, inventarisatie van verschillende gezichtspunten en openstelling voor andere visies dan die van jezelf, geheel contrair aan oordelen, cynisme en angst, tot bewustwording leidt van wat je als individu, maar vooral als groep (of bedrijf) te doen staat. In tegenstelling tot het pure creëren vanuit een voorgestelde toekomst wijst deze theorie de weg naar een gezamenlijk méér weten over wat nodig is. Hierdoor is het de laatste jaren bij management (leiderschap) cursussen en veranderprocessen in bedrijven een populaire en direct toepasbare theorie is geworden.
Pas vanuit de diepte waarin niets meer zeker is kan een collectief gedragen duidelijkheid gevonden worden over wie men is en wat men werkelijk wil en over de te nemen stappen, die dan vaak snel en relatief moeiteloos volgen. De cursus volgde dit pad getrouw.

De eerste dag, maandag, werden door collega Joost Mertens en de jonge filosoof en politicoloog Haye Hazenberg inleidingen gegeven over wat bewustzijn is volgens de laatste natuurwetenschappelijke inzichten. Recent onderzoek heeft duidelijk gemaakt dat het (onbewuste) brein waarneemt en beslist alvorens wij maar de tijd hebben om ons dit bewust te worden. Datgene wat wij wel bewust ervaren komt zoveel later dat het meer een reconstructie, een verhaaltje lijkt te zijn dat de ervaringen kloppend maakt dan dat het direct in verband staat met de waarneming. Met de (neuro) filosofische geschiedenis als leidraad werden we meegenomen langs de klassieke opvattingen over geest en lichaam en de sterke voorkeur in het Westen voor transcedentie. Van Descartes' religieuze dualisme  naar de thans meer ingang vindende theorie dat het bewustzijn ontstaat in de (sociale) interactie. Damasio, die het bewustzijn laat ontstaan uit de herinneringen of representaties van gevoelens en die van de veranderingen die de omgeving daarop teweegbrengt, werd kort genoemd. Waar Lacan het Ik geboren laat worden uit de taal door de introductie van de Ander, zo stelt men zich het bewustzijn thans per definitie voor als groter dan individuele kennis, als een weet hebben dankzij een groter, boven individuen uitstijgend geheel. De fascinerende conclusie die hieruit getrokken kan worden is dat wij letterlijk meer zijn dan ons brein. Conceptvorming ontstaat door communicatie en decentratie: het brein is noodzakelijk maar niet voldoende voor bewustzijn. De ontroerende toespraak van Jill Bolte taylor over de waarneming met de rechter hersenhelft kan het beste door uzelf bekeken worden (zie www.ted.org).

Vanwege de enorme complexiteit die zo’n beeld van ons bewustzijn impliceert, is het steeds moeilijker voor de empirische methode om een volledig beeld te geven van de factoren die invloed uitoefenen op onze geest. De onvoorstelbare diversiteit in ervaringen die het gevolg is van de unieke interactie tussen ieder individu en haar omgeving, leert ons dat de empirische werkelijkheid niet anders te beschrijven is dan in een 1:1 replicatie, die, behalve onhaalbaar, zeker ook onherhaalbaar zal zijn.

De hermeneutische leer van Hans-Georg Gadamer die zulke ervaringen juist als uitgangspunt neemt in zijn boek Wahrheit und Methode (1960) en de sociale psychologie van de sociale representaties geven een model waarin kennis verandert met de omgeving. Bewustzijn is amper meer rationeel, altijd verdraaid is en in vaak in tegenspraak met zichzelf. Het zal duidelijk zijn dat met een dergelijk verontrustende stellingname de stem van het oordeel en die van het cynisme zich af en toe al liet horen. Omdat het onderscheid tussen lichaam en geest zo wegvalt, moeten we ook weer opnieuw vragen stellen over het onderscheid tussen prive en publiek. Mogen en moeten wij dan moraliseren, om onze gedeelde waarden expliciet te maken? En nu wij kennis nemen van zo veel verschillende manieren van denken en moraliteit in interactie met haar omgeving, wordt het maken van keuzes almaar prangender. Moeten deze keuzes puur rationeel zijn of zijn andere vaardigheden zoals creativiteit misschien wel belangrijker? Als er grenzen zijn aan de rationele kennis die wij kunnen verkrijgen over onze sociale wereld, is een harmonieuze selectie dan niet veel waardevoller dan een die aansluit bij gebruikelijke overtuigingen? Het werd duidelijk hoe belangrijk het is dat de politiek hier z’n consequenties uit trekt en dat een nieuw soort leiderschap nodig is dat hopelijk in het nabije toekomst uit de crisis tevoorschijn treedt.

Nadat wij ons aldus grondig in verlegenheid voelden met onze eigen vertrouwde opvattingen sloten wij de dag af met de gerechten uit de Provençaalse keuken en wijn voor wie dat hebben kon.

Dinsdag was een dag met familieopstellingen. Uitgangspunten: iedereen in het systeem heeft voldoende recht erbij te horen, wordt dit recht ontzegd dan zal het systeem de ordening herstellen. Degenen die in een systeem aanwezig zijn hebben voorrang op hen die later komen en de werking van het geweten is cruciaal. Familieopstellingen kunnen worden belemmerd door mensen met ernstige persoonlijkheidsstoornissen, psychotische belevingen of concretisme. In familieopstellingen krijgen ook voorouders een stem, overledenen kunnen bijdragen aan de beeldvorming waarbij de persoon die de representant is van degene die de opstelling maakt, het laatste woord heeft. Na de opstelling wordt iedereen zorgvuldig uit zijn rol ontslagen. Troosten wordt zoveel mogelijk nagelaten (maakt zwakker), er wordt natuurlijk wel even stilgestaan bij de gevoelens.

Deelnemen aan een familieopstelling onder leiding van collega Gradus van Florestein blijkt een bijzonder krachtige ervaring. Vreemd genoeg heeft het niets van doen met toneel spelen (ook niet met psychodrama), de rol die men krijgt toebedeeld dient zich met vanzelfsprekendheid aan als de volgende toon in een melodie. Je wéét welke die is zonder die tevoren gehoord te hebben. Het is eerder alsof je een tekst leest, die je als toepasselijk ervaart en dan ten gehore brengt. Dit lezen/weten gebeurt gewoon. De deelnemers die toekijken blijven niet onberoerd en blijken in staat alles mee te leven. Het wordt niet gezegd maar terwijl ik dit schrijf begrijp ik dat de toeschouwers essentieel bijdragen aan dat ervarend weten.

De derde dag maakten wij kennis met Theorie U als zodanig, die werd toegelicht door gastheer Frank Berends, psycholoog, die met zijn echtgenote Sylvia, GZ-psycholoog, op het Franse landgoed La Blache workshops, mini sabbaticals en studiedagen organiseert. Telkens opnieuw vragen stellend, twijfel, scepsis en voor sommigen regelrechte angst toelatend, zakte de groep als geheel maar ook elke deelnemer op zijn individuele wijze af in het dalende (linker) deel van de U om onder te dompelen in een wirwar van opvattingen, emoties en ervaringen. Een enkeling ervoer al direct een creatieve vonk, hier en daar kristalliseerden geheel nieuwe visies uit en werden plannen geboren. De meesten gebruikten de lange zwerfwandeling van de middag om zichzelf en elkaar verder te bevragen, daarmee de onzekerheid verdragend en de ‘oplossing’ uitstellend.

Nadat we de eerste ervaringen hadden gehad met het ‘veld’ van kennis en bewustzijn dat groter was dan wat we van onszelf kenden bracht donderdag een confrontatie met ervaringen die doorgaans als geheel alternatief of paranormaal bestempeld worden.
Deze dag ging het vooral om het zelf ervaren van de energievelden van waaruit kennis of inspiratie is op te doen voor genezing. Joanne van Wijgerden hield de inleiding, hielp waar mogelijk en maakte ook door de boventonen van haar zang duidelijk wat zij bedoelde met energievelden.

De term ‘healing’ veronderstelt geen activiteit van de therapeut maar een gezamenlijk ontdekken van de mogelijkheden tot genezing. Een kleine oefening maakte direct voelbaar met welk gemoed je de ander tegemoet treedt. Niemand ervoer enige twijfel aan het fysiek waarneembare verschil tussen een empathische grondhouding en die van een koele en zakelijke redelijkheid. De uitwisseling die plaatsvindt is gewoon anders en het bleek voor de meesten gemakkelijk om contact te maken via de fysieke ervaringen en veranderingen die de intentionele nabijheid van de ander duidelijk waarneembaar teweegbracht.

Dat de hogere energievelden als een soort hologram in een oplossing te verwerken zijn, waarbij iedere druppel van de vloeistof het gehele hologram bevat en dat die vloeistof vervolgens in een flesje kan worden gedaan dat je helpt door zich door jou te laten kiezen uit een honderdtal andere flesjes, was verbluffend en ging voor sommigen duidelijk te ver. Desondanks was er voor alle deelnemers deze dag iets te ervaren dat het persoonlijke oversteeg, dat een betekenis in de eigen biografie verlegde en een symbolische, mystieke of religieuze klank kon hebben voor wie dat zo wilde noemen.

De slotbijeenkomst op de vrijdagochtend toonde een grote eensluidendheid van ervaringen in het doorgemaakte proces, voor de groep zowel als voor het individu. Daar waar het individu door verwarring of angst gegrepen kon zijn, trad de groep alsnog op voor een veilige bedding waarin de gevoelens mochten stromen zoals ze waren. Alle ervaringen en gebeurtenissen werden mindful verwelkomd als een gast, zoals het door Sylvia Berends, die de mindfulness oefeningen leidde, vriendelijk werd verwoord.

Het zal niet verbazen dat veel van de deelnemende psychiaters vertelden van plan te zijn niet alleen mindfulness in hun leven en in hun dagelijks werk te integreren maar ook om meer open te staan voor wat de samenwerking van patiënt, behandelend arts en/of team meer te bieden heeft dan het behandelen van een stoornis. Zij namen zich voor het 'meer' toe te laten dat komt uit de inspiratie door telkens hernieuwde vraagstellingen, het concentreren op wat er NU te ervaren is, de uitwisselingen die bijdragen aan het bewustzijn dat groter is dan onszelf van waaruit we volstrekt nieuwe kennis op kunnen doen die plotseling klaarheid kan brengen over de volgende stappen.

Hoewel ik degene was die aan het begin van de week met lichte spot bekende dat deelname aan deze conferentie mij vooral een aangename manier leek om in de Provence 20 accreditatie punten te vergaren, kan ik nu rustig zeggen dat deze punten voor zeker zoveel informatieoverdracht staan als het voorjaarscongres. Het is mooi dat de NVvP dit waardeert. Dankzij het uitgereikte cursusmateriaal en studiemateriaal, de handouts van de getoonde dia’s en de zorgvuldige gezamenlijke evaluatie maar bovenal dankzij de interacties en het werk dat de deelnemers en docenten hebben verzet, kan de cursus een krachtige creatieve impuls geven en bijdragen aan ons bewustzijn.

Jeroen van der Linden, psychiater